Opowieści kustosza...

Dom willowy przy Berezyńskiej - czyli gdzie ??

    Widoczna na zdjęciu modernistyczna willa z charakterystyczną przerwaną kolumną do niedawna pozostawała dla varsavianistów zagadką. Zdjęcie to jest jedynym znanym nam przedstawieniem dość tajemniczego do tej pory budynku. Zostało ono zamieszczone w przedwojennym miesięczniku "Architektura i Budownictwo", w numerze z kwietnia 1936 roku z podpisem: "Dom willowy przy ul. Berezyńskiej w Warszawie projektu architekta Stanisława Ogórka". Zgodnie z przyjętym przez pismo zwyczajem nie podano numeru zaprezentowanego budynku, co stało się później jedną z przyczyn kłopotów ze zidentyfikowaniem zaprezentowanej willi. Jerzy Kasprzycki umieścił to samo zdjęcie w praskim tomie swoich "Korzeni miasta" z podpisem "willa przy Francuskiej", co sugeruje, że nie mogąc dopasować budynku do żadnego z istniejących utożsamił ją ze zniszczoną we wrześniu 1939 roku kamienicą na rogu Francuskiej i Berezyńskiej (Francuska 39 - obecnie w jej miejscu znajduje się powojenny obiekt), której wyglądu do dziś nie znamy. Również Hanna Faryna-Paszkiewicz w swojej, stanowiącej podstawowe źródło wiedzy o Saskiej Kępie, książce z 1989 roku "Saska Kępa 1918-1939: architektura i urbanistyka" mylnie utożsamiła zdjęcie willi ze złamaną kolumną z budynkiem przy Berezyńskiej 10. Może to o tyle dziwić, że obiekt ten różni się znacznie od budynku na zdjęciu. Dom pod nr 10 jest przykładem zabudowy wielorodzinnej i ma większą liczbę pięter - budynek musiałby zostać niemal całkowicie przebudowany. Informacja o autorstwie Stanisława Ogórka została powtórzona przez autorkę w książce "Saska Kępa" wydanej w 2001 roku.

1. Plan willi przy Berezyńskiej

     Rozwiązanie zagadki willi umożliwiły zamieszczone we wspominanym numerze ""Architektury i Budownictwa"" plany budynku - przede wszystkim widoczny na nich charakterystyczny, zaokrąglony kształt tarasu na parterze. Porównując te schematy z magistrackim planem z lat 1936-40 prezentowanym na stronie warszawskiego Urzędu Miasta można dostrzec kształt idealnie odpowiadający poszukiwanemu budynkowi.

2. Plan magistracki z lat 1936-40

     Wynika z tego, że obiekt znajdował się na rogu ulic Berezyńskiej i Gruzińskiej - właśnie od strony tej ostatniej ulicy zostało wykonane zdjęcie willi. Obecnie na parceli noszącej adres Berezyńska 18a znajduje się budynek, który został wzniesiony po 1945 roku i nie ma nic wspólnego z przedwojenną willą. Na ortofotomapie z 1945 roku działka jest zupełnie pusta, co potwierdza inwentaryzacja terenu sporządzona przez Biuro Odbudowy Stolicy. Wynika z tego, że dom zaprojektowany przez Stanisława Ogórka został zniszczony w czasie II wojny światowej - najprawdopodobniej już we wrześniu 1939 roku. W czasie obrony Warszawy o teren Saskiej Kępy, stanowiącej podejście do Mostu Poniatowskiego, toczyły się zacięte walki, a obszar dzielnicy był intensywnie bombardowany i ostrzeliwany przez Niemców. Na załączonym fragmencie niemieckiego fotoplanu września 1939 roku budynek sprawia wrażenie nieuszkodzonego, ale jego konstrukcja mogła zostać poważnie naruszona. Przemawiałby za tym fakt, że na zdjęciu z końca 1940, lub początku 1941 roku na posesji nie ma już nic co rzucałoby cień, czyli budynek został do tego czasu rozebrany.

3. Fotoplan 1939



4. Zdjęcie lotnicze 1940/41



5. Fotoplan 1945

     Znając datę zniszczenia obiektu spróbujmy określić datę jego powstania. Księga wieczysta dla posesji została założona na początku 1933 roku, a na zdjęciu z wiosny 1936 roku budynek wygląda już na zamieszkały. Można więc przyjąć, że budynek powstał między 1933 a 1935 rokiem - obiekt jest wyraźnie widoczny na fotoplanie z 1935 roku i wygląda już na ukończony.

6. Fotoplan 1935

     Pojawia się jednak kolejny problem - dotychczas budynek przy Berezyńskiej 18a opisywany był jako willa "St. Ejsmonda autorstwa Wincentego Oczykowskiego” - atrybucja ta opierała się na informacji z „Przeglądu Budowlanego" o zatwierdzonych budowach z września 1936 roku. Jak wynika z przeprowadzonej wcześniej analizy działka na rogu Berezyńskiej i Gruzińskiej była już ówcześnie zabudowana, więc pozwolenie na budowę musiało odnosić się do innej parceli - możliwe, że w międzyczasie zmieniła się numeracja, bądź nastąpił zwykły błąd w druku. Pomyłka ta, mimo że od niedawna łatwa do zweryfikowania dzięki dostępności zdjęć lotniczych z 1935 i 1945 roku, była jednak powtarzana. Istniejący dom przy Berezyńskiej 18a opisany jako willa Ejsmonda znajdował się nawet do niedawna w Gminnej Ewidencji Zabytków, mimo faktu że budynek ten został w całości wzniesiony po wojnie i nie ma nic wspólnego z żadnym przedwojennym obiektem.
     Wobec przytoczonych powyższej faktów jeszcze jedną otwartą kwestią pozostaje sprawa autorstwa projektu budynku przy ul. Berezyńskiej 10 - jasne jest jednak, że przypisanie go Stanisławowi Ogórkowi opierało się na błędnej identyfikacji zdjęcia i nie może być nadal utrzymywane.

Opowiadał w zastępstwie Kustosza: Jakub Jastrzębski
... luty 2013.

Bibliografia :

1. H. Faryna-Paszkiewicz ""Saska Kępa 1918-1939: architektura i urbanistyka", Wrocław 1989
2. H. Faryna-Paszkiewicz "Saska Kępa", Warszawa 2001
3. J. Kasprzycki "Korzenie miasta, Tom III Praga", Warszawa 1998
4. "Architektura i Budownictwo", rok XII (1936), nr 4, s. 115
5. "Przegląd Budowlany", rok 1936, zeszyt 11, s. 487
6. Księga Hipoteczna "Warszawa-Praga" nr 2528
7. http://szukajwarchiwach.pl/72/25/0/-/7306/


...biblioteka.warszawa1939.pl

[Powrót]